Definicja Haiku

 

 

Większość ludzi, zarówno wśród poetów, jak i wśród społeczeństwa, wydaje się uważać poezję haiku za tożsamą z formą haiku; że wszystko napisane w formie trzylinijkowej i co pamiętają ze szkoły podstawowej, jest automatycznie haiku. Czy haiku jest jedynie naczyniem, w które można wlać każdą zawartość? Dla mnie i dla milionów poetów piszących haiku na całym świecie haiku jest czymś więcej.

Japoński uczony Shigehisa Kuriyama przytakuje: „Sama forma 5-7-5 nie stanowi haiku”.
Co zatem je stanowi? By pomóc ludziom zrozumieć to, czym haiku różni się od innych rodzajów poezji, Amerykańskie Stowarzyszenie Haiku pracowało od końca lat 60. nad rozwinięciem jego definicji dla próbujących pisać oryginalne haiku po angielsku. Oto część tego, co wymyślili:

„Haiku: wiersz opisujący istotę żywo odczutej chwili, w której natura łączy się z naturą ludzką. Zwykle haiku po angielsku napisane jest w trzech nierymowanych wersach, w siedemnastu lub mniej sylabach”.

Definicja ta wskazuje na kilka ważnych cech. Po pierwsze, haiku jest wierszem krótkim. Po drugie, łączy poetę z pozaludzką naturą. Po trzecie, szczególny rodzaj postrzegania, „istota żywo odczutej chwili”, jest tym, co haiku wyróżnia. Pierwszy i trzeci element są podkreślane przez poetę i redaktora Cora van den Heuvela: „Haiku wyróżnia się zwięzłością, postrzeganiem i świadomością, nie zaś ustaloną liczbą sylab”.

Choć pogląd, że haiku jest siedemnastosylabowym wierszem, jest użyteczny w celach przedstawienia haiku dzieciom, to pomija on fakt, że treść i sposób traktowania tematu są tym, co wyróżnia haiku spośród innych rodzajów poezji. Dla Kuriyamy i wielu poetów piszących haiku obecnie, haiku ma trzy określające je cechy: zwięzłą formę, słowo pory roku oraz technikę „cięcia”, która dzieli wiersz na dwie części. One to mogą być uważane za formalne składniki haiku. Ponadto grupa reguł estetycznych, wielu wywodzących się ze sztuk zen, pozwoliła poetom haiku na całym świecie stworzyć wiersze o głębokiej subtelności i brzmieniu.

Amerykański poeta haiku i redaktor Robert Spiess kładł w swej definicji haiku nacisk na jego dynamiczne, wewnętrzne działanie: „Haiku to wiersz długości jednego oddechu, w którym dwa, rzadziej trzy przedmioty zestawione zostają w świadomości chwili obecnej w taki sposób, że nawzajem wzmagają swoją wartość i razem wywołują uczucie głębi, intuicji i wglądu w naturę rzeczy”. Mistrz D.T. Suzuki powiedział prościej, że haiku „nie wyraża idei, lecz przedstawia obrazy odzwierciedlające intuicję”.

Cechy japońskiego haiku i jego estetyczne reguły nie są dziełem historycznego przypadku, ale ważnymi elementami doświadczenia haiku. Poeci piszący haiku po angielsku podczas ostatnich pięćdziesięciu lat wydestylowali kilka cech z japońskiego haiku, które według nich pozwoliło na przeniesienie istoty haiku z japońskiego języka i kultury do nas. Poza zwięzłością, słowem pory roku oraz zestawieniem obrazów, które może wynikać ze wspomnianego „cięcia”, istotnymi cechami haiku są też tzw. chwila haiku oraz estetyczna reguła „lekkości” (po japońsku karumi). Zrozumienie tych cech umożliwia dziś poetom pisanie haiku szczególnego rodzaju, takiego, które używa „obrazów odzwierciedlających intuicję”, by przedstawić doniosłość pojedynczej chwili życia.

Z rozdziału Haiku - The Poetry of the Seasons, strony 1-3

CHWILA HAIKU

Haiku jest zapisem pojedynczego doświadczenia, chwili haiku, nazywanej też chwilą „aha!”, w której odkrywamy ukryte lub niespodziewane znaczenie rzeczy wokół nas. Henderson podkreśla, iż haiku przedstawia jedno konkretne zdarzenie, ideę „tak zasadniczą dla japońskim haiku, że ... [żaden] poeta usiłujący pisać haiku po angielsku nie może ignorować jej i wciąż pisać haiku”. Yasuda zgadza się z tym, nazywając chwilę haiku „narzędziem do przedstawienia wyraźnie uświadomionego obrazu, tak jak pojawił się on w chwili estetycznego uświadomienia, ze swoim wglądem i znaczeniem, ze swoją mocą do uchwycenia i zniesienia naszej świadomości siebie”. James Joyce nazywa te chwile objawieniami, a Czesław Miłosz możliwe, że pisze o haiku, gdy objawieniem nazywa „odkrycie rzeczywistości ... [które] przerywa zwykły upływ czasu i pojawia się jako jedna szczególna chwila, w której intuicyjnie pojmujemy głębszą, bardziej zasadniczą rzeczywistość ukrytą w rzeczach lub ludziach”. Według Yasudy „chwila haiku jest pewnego rodzaju estetycznym momentem, w którym słowa oddające przeżycie i samo przeżycie stają się jednym”.

Chwila haiku może mieć miejsce wszędzie i o każdej porze. Piszący często usiłują znaleźć się w miejscach lub sytuacjach, w których wystąpienie chwil haiku jest bardziej prawdopodobne, np. podczas spacerów lub wycieczek haiku, lecz te małe objawienia zwykle następują nieoczekiwanie.

Dość często chwila haiku pojawia się, gdyż poeta już znajduje się w wyższym stanie świadomości. W rzeczy samej sama intencja napisania haiku może wywołać taki szczególny stan. Czasami znaczenie danej chwili jasne staje się dopiero później, tzn. w naszej pamięci. Paradoksalnie, chwila „aha!”, która pojawia się podczas pisania - Yasudy „moment estetyczny” - może być głębsza niż ta podczas pierwotnego doświadczenia.

Są chwile, kiedy nasza uwaga pozwala nam dostrzegać rzeczy natychmiast, zaś kiedy indziej troski codziennego życia nam to uniemożliwiają. Haiku pomaga nam utrzymać pewien szczególny rodzaj świadomości i w ten sposób wzbogaca nasze życie.

Z rozdziału The Art of Haiku, strony 33-35

 WSKAZÓWKI EDYTORSKIE

Oto seria wskazówek podanych w formie pytań, które piszący może wziąć pod uwagę przy ocenianiu jakości dopiero co napisanego haiku.

— Wybierz jedną chwilę. Co to za chwila? Czy jest ona wystarczająco konkretna?

— Wydobądź jej sens. Czy ta chwila będzie coś znaczyła dla czytelnika? Jeśli nie możesz wydobyć z niej sensu, to może powinieneś ją zostawić i pisać o innej chwili?

— Unikaj przyczynowości. Czy dysponujesz dwoma dojrzałymi, niezależnymi obrazami? Czy jeden jest po prostu powtórzeniem drugiego? Czy też jeden znajduje się w zależności przyczynowo-skutkowej względem drugiego?

— Zasugeruj porę roku. Czy twoje haiku odnosi się do pory roku lub da się z niego ją wywnioskować? Czy twe haiku nie miałoby głębszego brzmienia, gdyby tak było?

— Podaj jedynie to, co istotne. Czy twoje haiku mówi za dużo? A może za mało? Czy zawiera coś zbędnego? A może pomija coś ważnego? Czy czytelnikowi uda się odróżnić to, co zasadnicze, od tego, co jest mniej istotne?

— Mów to, co masz na myśli. Czy jesteś zbyt związany ze swym haiku, by móc obiektywnie poprawić zawarte w nim błędy i ocenić jego odbiór przez innych? Rozważałeś zapytanie przyjaciela lub kogoś z warsztatów dla pisarzy, by spojrzał na twe haiku pod kątem wyeliminowania błędów gramatycznych i logicznych?

— Zachowuj porządek postrzegania. W jakiej kolejności obrazy w twoim haiku zostały przedstawione? Czy przestawiłeś je dla efektu i zaryzykowałeś pomieszanie doświadczenia czytelnika?

— Zaangażuj zmysły. Które zmysły są pobudzane przez obrazy? Czy można poprawić ten wiersz poprzez rozszerzenie zakresu zmysłowego danej chwili?

— Przedstaw wyraźne, konkretne obrazy. Czy twoje obrazy przedstawiają zasadnicze elementy chwili haiku? Czy skupiają uwagę na tejże chwili? Czy może tak naprawdę są myślami, stwierdzeniami bądź opiniami mającymi udawać obrazy?

— Użyj porównania wewnętrznego. Jak twoje obrazy ze sobą oddziałują? Czy są sobie zbyt bliskie, aby były interesujące, czy też są tak odległe, że wydają się arbitralne? Czy są nienaturalne?

— Wykorzystaj siłę sugestii. Czy twe haiku jest zupełne i skończone samo w sobie? Czy zostawiłeś coś czytelnikowi, aby mogło ono wzrosnąć? Czy twoje dzieło jest pięknym, wypolerowanym kamieniem pokazanym tak, aby wywołać podziw czytelników... czy też może kamieniem wrzuconym do stawu wywołującym fale na tafli umysłu czytelnika?

— Wybierz najlepszą formę. Jaką formę wybrałeś dla tego haiku? Tradycyjne 5-7-5 sylab? Wolną formę? Ile linijek? Czy była to z twojej strony świadoma decyzja? Czy twe haiku ma dziwnie lub bezsensownie przerwane linijki? Czy tekst zachowuje rytm mowy? Jeśli nie, to czy jest po temu słuszny powód?

— Nie ufaj czasownikom. Czy twe haiku zawiera czasownik? Imiesłów? A może brak mu jakichkolwiek form czasownikowych? Czy wypróbowałeś kilka różnych opcji tego, jak to haiku może wyglądać?

— Zakwestionuj użycie przymiotników i przysłówków. Które z użytych przez ciebie określników są konieczne? Które są jedynie dla ozdoby?

— Pozbądź się zbędnych słów. Czy powiedziałeś jedynie tyle, ile potrzeba? Czy powtarzasz się? Czy dokonałeś nadmiernych poprawek i ucierpiała na tym płynność wiersza?

— Wsłuchaj się w dźwięk. Czy jakość dźwięku współgra z nastrojem, który pragniesz przekazać? Gdy czytasz swój wiersz, to czy brzmi on gładko i naturalnie? Czy da się wyeliminować z niego drażniące dźwięki?

— Unikaj niepotrzebnej interpunkcji. Spróbuj przeczytać swoje haiku na nowo: czy zastosowana interpunkcja ułatwia zrozumienie opisywanej chwili? Czy znak interpunkcyjny na końcu linii jest konieczny, czy sama przerwa wystarczy?

— Oszczędnie stosuj język porównawczy. Czy twoje haiku zawiera porównanie lub metaforę? W jakim celu?

— Wyrażaj nastrój z wyczuciem. Czy zastosowane przez ciebie środki wyrazu są zgodne z nastrojem wiersza? Czy twój nastrój jest widoczny bez opisywania go wprost? A może będzie on dla czytelników zbyt oczywisty? Czy zwróciłeś należytą uwagę na to, jak małe słówko lub zaznaczenie pory roku mogą zmienić nastrój twego haiku?

— Weź pod uwagę stosowność. Czy twoja chwila haiku jest bardzo osobista lub intymna? Czy istnieje taka możliwość, że twoje haiku zakłopocze lub obrazi czytelnika?

— Niech twoje haiku będzie lekkie. Czy możesz je rozświetlić odrobiną humoru? Czy jest ono zbyt poważne lub ponure? Zbyt lekceważące? Może tak naprawdę wolałbyś pisać treny, senryu albo zappai?

— Unikaj połowicznego haiku. Czy możesz wyróżnić dwa pełne obrazy w swym haiku? Może to haiku jest jednym obrazem pociętym na trzy linijki? I dołączyłeś komentarz lub tytuł do tego jedynego obrazu? Może wymyśliłeś świetny obraz, a potem dodałeś jedynie „pieczątkę z datą” służącą jako drugi obraz? Czy twe haiku jest równaniem z jedną linijką będącą jedynie sumą dwóch pozostałych, tzn. a + b = c? Czy jeden obraz po prostu wyjaśnia lub interpretuje drugi?

— Stwórz jasny kontekst. Czy twe haiku ma jasny kontekst? Czy musi mieć takowy? Czy służyłoby temu wyostrzenie (lub rozproszenie) o odrobinę spojrzenia?

— Używaj świeżych obrazów. Czy możesz opuścić lub zastąpić czymś komunały lub oklepane obrazy, które wkradły się do twego haiku?

— Pokonuj stare nawyki. Czy napisałeś krótki, zachodni wiersz i zamaskowałeś go w formie haiku? Czy intelektualizujesz, zamiast pozwolić naturalnym obrazom mówić za siebie? Czy wyrzekłeś się swej zależności od porównań i metafor?

NA KONIEC PAMIĘTAJ, ŻE W HAIKU CHODZI O:

— odkrywanie, a nie o wymyślanie

— to, co istotne, a nie o to, co zabawne

— dzielenie się, a nie o przekonywanie

— pokazywanie, a nie o bycie na pokaz

Z rozdziału Writing and Revising Haiku, strony 113-116

źródło: Lee Gurga, Haiku: A Poet's Guide - ParArt - poezja haiku
(Modern Haiku Press 2003)


STAN UMYSŁU
Trzynaście cech stanu umysłu potrzebnych do rozumienia i tworzenia haiku według R.H. Blytha, to:
skromność, samotność, wdzięczna akceptacja, małomówność, antyintelektualizm, paradoksalność, wolność, poczucie humoru, niemoralizowanie, prostota, materialność, miłość i odwaga
- Skromność to brak ego (w znaczeniu naszych zachcianek i uprzedzeń), którego obecność psuje to, do czego Spiess odnosi się jako „świadomości chwili obecnej”.
- Samotność to nie przygnębienie rozwodnika lub wdowca, lecz tęsknota za świadomym odosobnieniem, duchowym ubóstwem zamiast duchową dumą.
- Wdzięczna akceptacja to uznanie istnienia wad naszych i innych ludzi oraz chęć akceptacji świata takim, jaki jest, a nie takim, jaki byśmy chcieli, by był.
- Małomówność wymaga od nas uczynienia mechaniki haiku jak najmniej widoczną, tak aby czytelnik mógł spojrzeć poza nie na opisywaną chwilę.
- Antyintelektualizm pozwala nam widzieć rzeczy bardziej takie, jakie są, niż jako reprezentacje naszego konceptualnego myślenia. Haiku to raczej poezja intuicyjna niż argumentacyjna.
- Paradoksalność przypomina nam, że świat nie podporządkowuje się naszej logice. Jak powiedział Whitman: „Przeczę sobie? W porządku, zatem… przeczę sobie”. Sprzeczności życia rozwiązuje się nie poprzez myślenie, lecz poprzez życie.
- Poczucie humoru konieczne jest, abyśmy nie brali siebie zbyt serio. Pomaga nam ono pokonać zarozumialstwo z jednej strony i sentymentalizm z drugiej.
- Wolność, ta prawdziwa, nie jest robieniem tego, co się chce, lecz chceniem tego, co się robi.
- Niemoralizowanie pozwala nam dostrzec tygrysa i gazelę, łowcę i zwierzynę jako jedno, w ten sposób pokonując arbitralne podziały społeczeństwa.
- Dostrzeżenie prostoty danej chwili uwalnia nas od niezręcznego ciężaru naszych systemów myślowych.
- Materialność ukazuje nam, że prawda leży w przedmiotach, a nie w ideach. Haiku przedstawia raczej rzeczy niż myśli, idee i koncepcje. Miłosz powiedział w jednym wierszu: „Prawdziwym wrogiem człowieka jest uogólnienie”.
- Miłość oznacza obejmowanie zarówno życia, jak i śmierci, pcheł, jak i kochania się. Prawdę można odnaleźć, jedynie gdy ukochamy to, co nieuchronne, tak jak gdyby było to tym, na co mamy nadzieję.
- Odwaga jest konieczna, by wyrwać się z uprzedzeń, które ułatwiają nam życie, i by żyć życiem poetyckim, dokądkolwiek by nas ono zabrało.

 Źródło: Writing and Revising Haiku

Źródło tego tekstu <<